Oleh MOHD AZMI ABDUL HAMID
Persoalan mengapa sebahagian negara yang masyarakatnya tidak menjadikan Islam sebagai agama majoriti mampu membina sistem pentadbiran lebih bersih, sedangkan banyak negara majoriti Muslim masih bergelut dengan rasuah, kronisme, nepotisme dan salah guna kuasa perlu ditanya dengan jujur.
Namun, jawapannya tidak boleh disederhanakan dengan mengatakan masyarakat bukan Islam lebih baik atau orang Islam kurang bermoral.
Statistik tidak mengukur keimanan seseorang, sebaliknya mengukur kualiti institusi, tahap rasuah sektor awam, keberkesanan undang-undang, kawalan terhadap kuasa dan kekuatan mekanisme akauntabiliti.
Indikator terbaru Transparency International melalui Corruption Perceptions Index (CPI) 2025 menunjukkan jurang ketara antara sejumlah negara yang mempunyai institusi antirasuah kukuh dengan banyak negara majoriti Muslim.
Denmark mencatat skor 89, Finland (88), Singapura (84), New Zealand (81), manakala Norway dan Sweden masing-masing 80.
Dalam kalangan negara majoriti Muslim pula, Emiriah Arab Bersatu (UAE) mencatat 69, Qatar (58), Arab Saudi (57), Malaysia dan Oman masing-masing 52, Bahrain dan Jordan (50), Indonesia (34), Turkiye (31), Pakistan (28), Iran (23) serta Somalia (9).
Skor lebih tinggi menunjukkan persepsi terhadap sektor awam yang lebih bersih.
Namun, angka berkenaan bukan bukti masyarakat bukan Islam lebih berakhlak.
Sebaliknya, ia memberikan satu pengajaran penting.
“Nilai moral yang baik tidak akan menghasilkan pentadbiran yang bersih jika sistem yang mengawal kuasa tidak cukup kuat.”
Singapura misalnya, bukan negara majoriti Muslim tetapi berada pada kedudukan ketiga CPI 2025 dengan skor 84.
UAE pula merupakan negara majoriti Muslim yang memperoleh skor 69, jauh lebih tinggi berbanding banyak negara majoriti Muslim lain.
Keadaan itu menunjukkan agama semata-mata bukan pemboleh ubah yang mencukupi untuk menjelaskan tahap integriti sesebuah negara.
NILAI ISLAM PERLU DITERJEMAHKAN DALAM SISTEM
Islam mempunyai ajaran mengenai amanah, keadilan, ihsan dan larangan terhadap rasuah.
Namun, sesebuah negara tidak menjadi bersih hanya kerana penduduknya majoriti Muslim.
Nilai agama perlu diterjemahkan kepada institusi yang berfungsi.
Antara cabaran yang boleh melemahkan tatakelola termasuk konflik kepentingan, kronisme, nepotisme, campur tangan politik, ketirisan, perolehan tidak telus, penyalahgunaan kuasa, pembiayaan politik yang kabur serta penguatkuasaan tidak konsisten.
Persoalannya bukan lagi sama ada kita mempunyai nilai Islam.
Sebaliknya, adakah nilai tersebut telah diterjemahkan menjadi sistem?
Negara yang berjaya mengawal rasuah lazimnya membina mekanisme supaya keputusan kerajaan boleh diperiksa, wang awam mempunyai jejak audit, konflik kepentingan perlu diisytiharkan, media boleh menjalankan siasatan, pemberi maklumat dilindungi dan proses perolehan mempunyai kawalan.
Mahkamah dan agensi penguatkuasaan pula perlu mempunyai ruang serta keupayaan untuk bertindak mengikut undang-undang.
Keadaan itu mewujudkan persepsi bahawa perbuatan rasuah membawa risiko sebenar kepada pelakunya.
Sebaliknya, sistem yang lemah boleh membuka ruang kepada pemikiran bahawa seseorang yang mempunyai kuasa atau hubungan tertentu mampu terlepas daripada tindakan.
INSTITUSI LEBIH PENTING DARIPADA INDIVIDU
Perbezaan besar antara sistem yang kukuh dengan sistem yang lemah terletak pada keupayaan institusi mengawal kuasa.
Dalam sistem yang terlalu bergantung kepada pemimpin, apabila pemimpin baik, sistem kelihatan baik.
Namun apabila berlaku pertukaran kepimpinan, kelemahan yang sama boleh kembali muncul.
Sebaliknya, institusi yang matang sepatutnya terus menjalankan fungsi semak dan imbang walaupun berlaku perubahan kepimpinan.
Transparency International dalam CPI 2025 turut mengaitkan kelemahan kawalan rasuah dengan faktor seperti kemerosotan institusi, penghakisan semak dan imbang, pempolitikan sistem keadilan serta penyempitan ruang masyarakat sivil.
Justeru, negara bersih bukan sekadar bergantung kepada mencari pemimpin yang sempurna.
Sebaliknya, sistem perlu dibina supaya kuasa sentiasa mempunyai batas dan boleh dipertanggungjawabkan.
APA YANG BOLEH DIPELAJARI DARIPADA SINGAPURA?
Singapura memberikan contoh yang dekat dengan Malaysia.
Prevention of Corruption Act 1960 merangkumi rasuah sektor awam dan swasta, manakala Corrupt Practices Investigation Bureau (CPIB) mempunyai kuasa untuk menyiasat kesalahan rasuah.
Undang-undang berkenaan turut menyediakan hukuman termasuk denda dan penjara serta mekanisme berkaitan perlindungan identiti pemberi maklumat dan pelucuthakan manfaat yang diperoleh melalui rasuah.
CPIB menerangkan rangka kawalan rasuah Singapura melalui empat tonggak utama iaitu undang-undang, pengadilan, penguatkuasaan dan pentadbiran awam yang disokong kemahuan politik serta kepimpinan.
Pendekatan itu menunjukkan bahawa pencegahan rasuah bukan sekadar kempen menyeru masyarakat supaya tidak memberi atau menerima rasuah.
Sebaliknya, ia memerlukan ekosistem yang menggabungkan undang-undang, pentadbiran, penguatkuasaan, pengadilan dan pencegahan.
UNDANG-UNDANG SAHAJA TIDAK MENCUKUPI
Kewujudan undang-undang antirasuah yang tegas tidak semestinya bermakna sesebuah negara mempunyai kedaulatan undang-undang yang kukuh.
Perkara paling penting ialah perbezaan antara law on paper dan law in practice.
OECD turut menilai integriti awam bukan sekadar berdasarkan kewujudan undang-undang, tetapi pelaksanaannya termasuk aspek konflik kepentingan, pembiayaan politik, akses kepada maklumat, kawalan dalaman dan pengurusan risiko.
Persoalannya, adakah undang-undang benar-benar dilaksanakan secara sama rata?
Jika seseorang rakyat biasa dikenakan tindakan, tetapi individu yang mempunyai kuasa, wang atau hubungan boleh mengelak daripada proses yang sama, masalah tersebut bukan lagi sekadar isu rasuah.
Ia menyentuh persoalan kedaulatan undang-undang.
BUDAYA ‘SETTLE’ JANGAN DINORMALKAN
Rasuah juga berkembang apabila masyarakat mula menganggapnya sebagai sesuatu yang biasa.
Ungkapan seperti “duit kopi”, “nak cepat, beri sedikit”, “dia orang kita” atau “jangan kacau orang besar” boleh menyebabkan perbuatan rasuah dilihat sebagai cara menyelesaikan urusan dan bukannya jenayah terhadap negara.
Dalam konteks ini, pendidikan moral dan agama mempunyai peranan penting.
Masjid, sekolah, universiti, keluarga, media dan institusi agama perlu membina budaya bahawa memberi rasuah itu salah, menerima rasuah juga salah dan melindungi perbuatan rasuah turut mempunyai implikasi terhadap amanah.
AMANAH PERLU ‘DIREKA’ DALAM SISTEM
Kita tidak boleh hanya bergantung kepada ceramah mengenai akhlak.
Tatakelola memerlukan apa yang boleh disebut sebagai integrity by design, iaitu sistem yang direka untuk mengurangkan peluang manusia menyalahgunakan kuasa.
Antaranya termasuk tender terbuka, perolehan digital, audit bebas, deklarasi aset, pengisytiharan konflik kepentingan, perlindungan pemberi maklumat, ketelusan pembiayaan politik, rekod keputusan kerajaan yang boleh diaudit, kawalan terhadap pemilikan benefisial, pengawasan Parlimen, media yang boleh menjalankan siasatan, badan antirasuah yang berkeupayaan serta mahkamah yang bebas.
Pendekatan tersebut mempunyai kaitan dengan konsep seperti hisbah, amanah, syura dan maslahah dalam tradisi pentadbiran Islam.
BELAJAR DARIPADA TAMADUN LAIN
Islam tidak sepatutnya takut untuk mempelajari sistem yang terbukti membawa manfaat daripada mana-mana tamadun.
Jika sesebuah negara mempunyai sistem perolehan lebih telus, ia boleh dipelajari.
Jika mekanisme audit lebih berkesan, ia boleh dikaji.
Jika sistem perlindungan pemberi maklumat lebih kukuh, ia boleh diperbaiki dan disesuaikan.
Jika pendigitalan mampu mengurangkan ruang manipulasi, teknologi itu boleh digunakan.
Persoalan yang lebih jujur ialah mengapa nilai yang turut ditekankan dalam Islam berjaya diterjemahkan oleh sesetengah negara ke dalam institusi, sedangkan umat Islam sendiri kadangkala gagal melakukannya.
MALAYSIA SUDAH ADA KERANGKA
Malaysia sebenarnya tidak bermula dari kosong.
Kerajaan melancarkan National Anti-Corruption Strategy (NACS) 2024-2028 pada 7 Mei 2024 sebagai kesinambungan kepada National Anti-Corruption Plan (NACP) 2019-2023.
NACS menetapkan kerangka untuk memperkukuh integriti, ketelusan dan akauntabiliti serta menangani salah guna kuasa, campur tangan politik, nepotisme, kronisme dan penyelewengan.
Antara cadangan yang digariskan termasuk memperkenalkan Public Procurement Act, mengkaji proses pelantikan dan pemecatan Ketua Pesuruhjaya SPRM, kemungkinan Governance Bill serta penambahbaikan sistem saringan penjawat awam.
Cabaran utama kini ialah sejauh mana reformasi tersebut dilaksanakan secara konsisten sehingga menghasilkan perubahan yang dapat dirasakan rakyat.
Itulah ukuran yang lebih penting.
BUKAN SOAL ISLAM ATAU BUKAN ISLAM
Kesimpulan bahawa negara bukan Islam lebih baik kerana mereka tidak menggunakan Islam juga perlu dielakkan.
Data tidak membuktikan perkara tersebut.
Malah, negara bukan Islam turut berdepan masalah rasuah.
CPI 2025 menunjukkan purata global hanya 42 daripada 100, manakala 122 daripada 182 negara berada di bawah skor 50.
Beberapa demokrasi berpendapatan tinggi juga mengalami kemerosotan.
Justeru, persoalan sebenar bukanlah sama ada sesebuah negara itu Islam atau bukan Islam.
Persoalannya ialah adakah negara berkenaan benar-benar membina sistem yang memastikan kuasa tunduk kepada amanah dan undang-undang?
Formula yang perlu dibina adalah:
IMAN + AKHLAK + INSTITUSI + UNDANG-UNDANG + PENGUATKUASAAN + KETELUSAN + PARTISIPASI RAKYAT.
Jika hanya ada iman tanpa sistem, kelemahan institusi boleh disalahgunakan.
Jika hanya ada undang-undang tanpa akhlak, manusia akan mencari ruang untuk mengelak.
Jika ada institusi tetapi penguatkuasaan selektif, kepercayaan rakyat boleh terhakis.
Jika penguatkuasaan wujud tetapi keadilan dipersoalkan, tindakan tersebut boleh menimbulkan persepsi bahawa undang-undang digunakan secara tidak adil.
Kesemuanya perlu bergerak serentak.
CABARAN SEBENAR UMAT ISLAM
Tidak salah untuk mengakui bahawa dalam aspek tertentu, sebahagian negara bukan Islam berjaya menterjemahkan nilai yang juga ditekankan Islam ke dalam sistem pentadbiran.
Amanah mungkin tidak disebut dalam bahasa agama, tetapi mereka membina sistem yang menuntut akauntabiliti.
Keadilan mungkin tidak disebut sebagai maqasid al-shariah, tetapi institusi dibina untuk melindungi hak dan memastikan proses yang adil.
Ketelusan mungkin tidak disebut sebagai taqwa, tetapi mekanisme diwujudkan bagi menyukarkan penyalahgunaan kuasa.
Islam telah memberikan prinsip.
Namun, prinsip tanpa institusi tidak mencukupi.
Kita memerlukan negara yang bukan sahaja bercakap tentang amanah, tetapi menginstitusikan amanah.
Bukan sahaja menyeru keadilan, tetapi menginstitusikan keadilan.
Bukan sahaja mengharamkan rasuah di mimbar Jumaat, tetapi membina sistem yang menjadikan rasuah sukar dilakukan, mudah dikesan dan membawa akibat undang-undang.
Maka persoalan besar umat Islam hari ini bukan:
“Mengapa orang bukan Islam lebih bersih daripada kita?”
Sebaliknya:
“Mengapa kita yang memiliki ajaran yang begitu kuat tentang amanah, keadilan dan larangan memakan harta secara batil masih gagal menterjemahkan prinsip tersebut menjadi budaya, institusi dan sistem negara yang benar-benar bersih?”
Jawapannya menuntut keberanian melakukan muhasabah peradaban.
Kerana ukuran sebenar kejayaan sesebuah negara Islam bukan pada berapa banyak istilah Islam digunakan.
Ukuran yang lebih mendalam ialah sejauh mana rakyat merasakan amanah, keadilan, maruah dan hak mereka benar-benar dilindungi.
Mohd Azmi Abdul Hamid
TERAS
17 September 2026
About the Author
